Filip Gašpar: U Trampovoj eri liberalni establišment Evrope posrće

Foto: Agencije

Autor: Filip Gaspar

Njemačka debata koja okružuje Alternativu za Njemačku (AfD) — nacionalno-populističku stranku za koju djelujem kao savjetnik — ustalila se u poznat, sve ritualizovaniji obrazac. Ona je manje vođena stvarnim istraživanjem, a više gestovima isključivanja, pozivanjem na politizovane obavještajne izvještaje, ustavnim uzbunama i stalnim ritmom moralnog samouvjeravanja. O stranci se govori prije svega kao o devijaciji koju treba obuzdati, a ne kao o političkom fenomenu koji zahtijeva tumačenje. Spoljna politika u raspravu ulazi tek na marginama, svedena na skraćene etikete poput „proruska“, „antievropska“ ili „međunarodno izolovana“.

Ono što se u takvom okviru dosljedno izbjegava jeste zahtjevnije pitanje: kakvom međunarodnom i evropskom poretku stranka zapravo odgovara i zašto njen pogled na svijet odjekuje daleko izvan granica Njemačke. Upornost tog izbjegavanja sugeriše da uspon AfD-a možda manje govori o nekom devijantnom političkom akteru, a više o strukturnoj iscrpljenosti liberalnog poretka koji ga nastoji marginalizovati. Nakon snažnog rezultata AfD-a u anketama za savezne izbore 2025. godine — gdje stabilno prelazi 20 odsto na nacionalnom nivou i vodi u istočnoj Njemačkoj — ritualizovano isključivanje samo je dodatno pojačano.

Međutim, događaji u Americi sve više otežavaju Evropi da marginalizuje postliberalne stranke poput AfD-a. Sjedinjene Američke Države same su postale ambivalentne prema liberalnom poretku koji su nekada zagovarale i garantovale. Povratak Donalda Trampa u Bijelu kuću u januaru 2025, kao i objavljivanje Nacionalne bezbjednosne strategije njegove administracije prošlog mjeseca, formalizuju tu promjenu. Taj dokument hvali „patriotske evropske stranke“ i upozorava na „civilizacijsko brisanje“ Evrope. Takođe se navodi da je poslijeratna težnja ka trajnoj američkoj dominaciji nad čitavim svijetom bila pogrešna, odbacuje se iluzija unipolarne primarnosti i daje prioritet fokusiranoj definiciji nacionalnog interesa, strateškoj uzdržanosti, prebacivanju tereta na saveznike i realizmu zasnovanom na dogovorima — upravo onom pristupu koji AfD već dugo zagovara za Njemačku.

Štaviše, u američkim strateškim raspravama pitanja kontrole granica i društvene kohezije sve se češće tretiraju kao međusobno povezani bezbjednosni problemi, a ne kao izolovana unutrašnja pitanja. Za njemački liberalni establišment to predstavlja krizu. Za AfD, to je potvrda.

U osnovi ovih dešavanja nalazi se dublja kriza samog liberalizma. Liberalizam više ne funkcioniše kao koherentan globalni projekat. Ono što je ostalo jeste fragmentirano nasljeđe čije univerzalne pretenzije sve češće dolaze u sudar s geopolitičkom multipolarnošću, globalnom ekonomskom divergencijom i kulturnim pluralizmom. Liberalna retorika i dalje dominira zapadnim diskursom, ali je liberalna praksa postala selektivna, instrumentalna i unutrašnje nedosljedna. Kumulativni efekat je postepeno urušavanje kredibiliteta liberalizma, i spolja i unutar društava koja su ga nekada održavala. Ono što je decenijama izgledalo kao stabilan poredak sada sve više liči na ideologiju koja se muči da pomiri moralne ambicije sa opadajućim kapacitetima.

Taj jaz između moralnih tvrdnji i stvarne moći predstavlja ključnu asimetriju savremenog liberalnog poretka. Od saveznika se očekuje da se povinuju standardima koji se više ne mogu sprovesti, dok nezapadne sile otvoreno prkose normama koje djeluju performativno. Moralni autoritet bez mogućnosti sprovođenja iritira umjesto da ubjeđuje. Upravo to stanje čini liberalni univerzalizam krhkim. AfD se često prikazuje kao odstupanje od stabilnog liberalnog konsenzusa. Takav okvir je umirujući, ali pogrešan. Mnoge ideje koje AfD artikuliše poklapaju se s onim što je postalo podrazumijevana pozicija u velikom dijelu svijeta: odbacivanje spoljne politike zasnovane na vrijednostima u korist državničkog djelovanja vođenog interesima.

U globalnim okvirima, države svoje ponašanje organizuju oko moći, bezbjednosti, suvereniteta i strateške prednosti, a ne oko apstraktnih moralnih tvrdnji. Direktnost AfD-a, govor jezikom interesa umjesto obaveza, odjekuje jer je usklađena s doživljenom stvarnošću. Ova dinamika je najvidljivija u raspravama o multipolarnosti. AfD multipolarnost ne tretira kao problem koji treba riješiti obnovljenom zapadnom koordinacijom, već kao nepovratnu realnost koju treba prihvatiti. Stranka pozicionira Njemačku kao potencijalni evropski pol u pluralnom poretku, a ne kao produžetak američke moći.

Multipolarnost, u tom pogledu, više nije sinonim za nestabilnost. Ona opisuje geopolitički poredak u kojem više centara moći koegzistira bez jedinstvenog moralnog autoriteta. Sukob i konkurencija trajne su odlike međunarodnog života. Spoljno-politički pogled AfD-a stoga je uokviren kao realističan, a ne nostalgičan — usklađen s nastajućom globalnom realnošću, a ne s idealom u opadanju.

Ovakav pogled nerazdvojiv je od preispitivanja američkog liderstva. Iz realistične perspektive, obnovljeni američki naglasak na uzdržanosti i nacionalnom interesu odražava i često zanemarenu spoznaju: da projekcija spoljne moći u krajnjoj liniji zavisi od društvene kohezije, političke legitimnosti i uvjerljivog osjećaja zajedničke svrhe. SAD se više ne doživljavaju kao liberalni hegemon sposoban da garantuje globalni poredak vojnom dominacijom i moralnim autoritetom. Strateško prenaprezanje i unutrašnja polarizacija oslabili su njegove temelje.

Ovo preispitivanje stavlja Njemačku pred strateški izbor koji je dugo izbjegavala.

Tradicionalno oslanjanje na liberalni atlantski poredak djeluje sve krhkije jer je sam taj poredak rascijepljen. Događaji u Vašingtonu dodatno su zaoštrili dilemu. Dugogodišnja fascinacija AfD-a Rusijom došla je pod pritisak zbog geopolitičkog sukoba i ekonomske zavisnosti. Stranka je izvršila prilagođavanje: Rusija ostaje simbolički izazivač zapadne dominacije, ali više nije koherentan model. Umjesto toga, AfD se okreće Centralnoj Evropi (Mađarskoj) kao primjeru trajnog otpora liberalnoj ortodoksiji, te istočnoj Njemačkoj kao laboratoriji u kojoj su obećanja liberalne modernizacije zakazala.

Suprotno raširenim pretpostavkama, AfD ne odbacuje Evropu kao takvu. Ona odbacuje sadašnju tehnokratsku konfiguraciju Evropske unije, koja centralizuje ovlašćenja, a razvodnjava odgovornost. Alternativa je Evropa suverenih nacija: saradnja očuvana, ali uniformnost odbačena. Integracija podređena suverenitetu. Evropa kao strateški akter među drugima u multipolarnom svijetu — ne kao moralni tutor ili produžetak američke moći, već kao koordinisana konstelacija suverenih država. Ova vizija, vjerujem, u potpunosti je kompatibilna s viđenjem Evrope iznesenim u Trampovoj Nacionalnoj bezbjednosnoj strategiji.

Presudno pitanje nije kako Njemačka treba da se odnosi prema AfD-u, već kako razumije samu sebe u multipolarnom svijetu koji više ne nagrađuje moralni apsolutizam niti institucionalnu inertnost. U svijetu oblikovanom Trampovim drugim mandatom i ubrzanim multipolarnim poretkom, Njemačka više ne može sebi da priušti ignorisanje tog pitanja. AfD ne stvara to stanje. Ona ga odražava, često grubo i nedosljedno. U tom smislu, stranka nije tek simptom strukturne iscrpljenosti, već ozbiljan pokušaj da se postliberalne realnosti prevedu u državničku praksu.

Iz američke perspektive, svjetonazor AfD-a više nije marginalan. On se podudara s dijagnozom liberalne iscrpljenosti aktuelne administracije i njenim zaokretom ka multipolarnom pragmatizmu. Ako Vašington pod Trampom može da prihvati uzdržanost i suverenitet, zašto bi Berlin ostao vezan za rascijepljeni atlantski konsenzus?

„The @AfD is discussed primarily as a deviation to be contained rather than as a political phenomenon that demands interpretation. Foreign policy enters the discussion only at the margins, reduced to shorthand labels such as pro-Russia, anti-Europe, or internationally isolated.… https://t.co/gAw2FEszs6

— Filip Gašpar (@gaspar_filip) January 4, 2026