Sveti Sava – školska slava i sjećanje na prvog srpskog prosvjetitelja i arhiepiskopa

Foto: SPC

Sveti Sava rođen je 1169. godine kao Rastko Nemanjić, najmlađi sin srpskog župana Stefana Nemanje. Kao pripadnik vladarske porodice Nemanjića, bio je raški plemić, ali je još u ranoj mladosti pokazivao izuzetnu zrelost, sklonost učenju, knjizi i duhovnim temama. Njegovi biografi Domentijan i Teodosije navode da je bio mezimac porodice i da se razlikovao od vršnjaka po ozbiljnosti i duhovnim interesovanjima.

Sa svega sedamnaest godina, pod utiskom razgovora sa ruskim monahom koji je boravio na dvoru Stefana Nemanje, Rastko je napustio svjetovni život i otišao na Svetu Goru. Tamo se zamonašio u manastiru Svetog Pantelejmona, a potom prešao u Vatoped, gdje je boravio više godina i stekao ugled kao uzoran monah i podvižnik.

Vjeruje se da je Sveti Sava presudno uticao na odluku Stefana Nemanje da se 1196. godine zamonaši, dok je presto preuzeo Stefan Prvovjenčani. Tokom boravka u Carigradu krajem 1197. godine, uspio je da od cara Aleksija izmoli dozvolu za obnovu zapustjelog manastira Hilandara, koji je početkom 1198. godine obnovljen i postao duhovno središte Srba na Svetoj Gori.

Po povratku u Srbiju, Sveti Sava imao je značajnu ulogu i u državnim poslovima. Nakon sukoba braće Stefana i Vukana oko vlasti, uspio je da ih izmiri nad grobom oca Stefana Nemanje, čime je sačuvan državni i duhovni mir.

U Nikeji je 1219. godine, od vizantijskog cara Teodora I Laskarisa i vaseljenskog patrijarha Manojla I Haritopula, izdejstvovao autokefalnost Srpske crkve i postao prvi srpski arhiepiskop.

Iza sebe je ostavio bogato književno i zakonodavno djelo. Među njegovim najznačajnijim spisima su „Žitije Svetog Simeona“, „Karejski tipik“, „Hilandarski tipik“, „Studenički tipik“, kao i „Zakonopravilo“, koje predstavlja temelj srednjovjekovnog srpskog prava.

Sveti Sava preminuo je 25. januara 1236. godine u Trnovu, na povratku sa hodočašća u Jerusalim, tokom diplomatske misije za bugarsku arhiepiskopiju. Vijest o njegovoj smrti stigla je u Srbiju 27. januara, pa se tog dana u Srpskoj pravoslavnoj crkvi služe liturgije. Njegove mošti prenesene su 1237. godine u manastir Mileševu.

Savin kult bio je snažno ukorijenjen u narodu, zbog čega je tokom Banatskog ustanka 1594. godine veliki vezir Sinan-paša naredio da se mošti Svetog Save iz Mileševe odnesu i spale u Beogradu, na Vračaru.

Prvi pisani trag o obilježavanju Savindana kao školske proslave potiče iz 1734. godine u Sremskim Karlovcima, dok je 1840. godine, na prijedlog Atanasija Nikolića, rektora Liceja u Kragujevcu, ustanovljen kao školska slava. Nakon višedecenijske zabrane, Savindan je ponovo uveden kao školska slava 1990. godine.