Iran i Izrael su na ivici otvorenog rata: Ovako je sve počelo

Foto: Printscreen

Riječ je o novoj eskalaciji od izbijanja rata u pojasu Gaze u oktobru 2023. koja bi mogla prerasti u otvoreni rat između dviju zemalja, nakon decenija tajnih sukoba i kopnenih, pomorskih, vazdušnih i kibernetičkih napada.

Donosimo glavne događaje u istoriji sukoba, kako je prenio Rojters.

1979 – Iranski prozapadni vođa šah Muhamed Reza Pahlavi, koji je smatrao Izrael saveznikom, svrgnut je sa vlasti u Islamskoj revoluciji kojom je na vlast došao novi šiitski teokratski režim čiji je ideološki imperativ otpor Izraelu.

Izraelska invazija na Liban i osnivanje Hezbolaha

1982 – Izrael je izvršio invaziju na Liban, a Iranska revolucionarna garda osnovala s libanonskim šiitima Hezbolah, paravojnu grupu koja je postala najopasniji neprijatelj Izraela na njegovim granicama.

1983 – Proiranski Hezbolah je samoubilačkim napadima istjerao zapadne i izraelske snage iz Libana. U novembru automobil prepun eksploziva zaletio se u libanski štab izraelske vojske. Izrael se kasnije povukao iz velikog dijela Libanona.

1992-1994 – Argentina i Izrael optužili su Iran i Hezbolah da su orkestrirali samoubilačke napade na izraelsku ambasadu u Buenos Ajresu 1992. i jevrejski centar u tom gradu 1994. U tim su napadima poginule desetine ljudi. Iran i Hezbolah poriču odgovornost.

Iransko obogaćivanje uranijuma i rat u Libanu

2002 – Otkriveno je da Iran ima tajni program obogaćivanja uranijuma, što je izazvalo zabrinutost da nastoji razviti nuklearnu bombu protivno svojim obavezama na osnovu Sporazuma o neširenju nuklearnog oružja (NPT), što Teheran poriče. Izrael je pozvao na odlučnu akciju protiv Irana.

2006 – Izrael se borio protiv Hezbolaha u mjesec dana dugom ratu u Libanu, ali ga nije uspio poraziti i sukob je završio statusom kvo.

Prvi kibernetički napad na industrijsko postrojenje

2009 – Iranski vrhovni vođa ajatolah Ali Hamenei rekao je u govoru da je Izrael “opasan i smrtonosan kancerogeni tumor”.

2010 – Iransko postrojenje za obogaćivanje uranijuma u Natanzu napadnuto je računalnim virusom Stuxnetom, za koji se vjeruje da su ga razvili SAD i Izrael. To je prvi poznati kibernetički napad na industrijsko postrojenje.

2012 – Iranski nuklearni naučnik Mustafa Ahmadi Rošan poginuo je bombaškom napadu u Teheranu. Gradski zvaničnik okrivio je za napad Izrael.

Trampovo povlačenje iz nuklearnog sporazuma i izraelski napadi u Siriji

2018 – Izraelski premijer Benjamin Netanjahu pozdravio je odluku američkog predsjednika Donalda Trampa da povuče SAD iz iranskog nuklearnog sporazuma nakon višegodišnjeg lobiranja protiv tog sporazuma, ocijenivši da je riječ o “istorijskom potezu”.

Izrael je u maju objavio da je napao iransku vojnu infrastrukturu u Siriji, čijeg je predsjednika Bašara al-Asada Teheran podržavao u građanskom ratu, nakon što su iranske snage ispalile rakete na okupiranu Golansku visoravan.

Ubistvo Kasima Sulejmanija

2020 – Izrael je pozdravio ubistvo generala Iranske revolucionarne garde Kasima Sulejmanija u američkom napadu dronom u Bagdadu. Iran je odgovorio raketnim napadom na iračke baze u kojima su se nalazili američki vojnici. Povrijeđeno je oko stotinu američkih vojnika.

2021 – Iran je okrivio Izrael za ubistvo nuklearnog fizičara Mohsena Fahrizadeha, kojeg su zapadne obavještajne službe smatrale “ocem” tajnog iranskog programa razvoja nuklearnog oružja. Teheran poriče da ima takve ambicije.

Jerusalimska deklaracija

2022 – Američki predsjednik Džo Bajden i izraelski premijer Jair Lapid Natanz potpisali su obećanje da neće dopustiti da Iran razvije nuklearno oružje.

Odluka, dio Jerusalemske deklaracije koja je bila kruna prve Bajdenove posjete Izraelu u svojstvu predsjednika, dolazi dan nakon što je on za lokalnu televizijsku stanicu rekao da je otvoren prema korištenju sile protiv Irana u “krajnjoj nuždi” pošto je Izrael od svjetskih sila zatražio “vjerodostojnu vojnu prijetnju”.

Napad na iransku ambasadu u Damasku

April 2024 – U vjerovatnom izraelskom napadu na iransku ambasadu u Damasku ubijena su sedmorica oficira Revolucionarne garde, uključujući dvojicu visokih komandanata. Izrael nije potvrdio niti porekao odgovornost.

Iran je odgovorio velikim napadom dronovima i projektilima na Izrael 13. aprila. Izrael je zbog toga napao Iran 19. aprila.

Osvete za ubistvo vođe Hezbolaha

Oktobar 2024 – Iran je ispalio više od 180 projektila na Izrael u znak osvete za ubistvo vođe Hezbolaha Hasana Nasrale 27. septembra u vazdušnom napadu na južna predgrađa Bejruta te ubistvo vođe Hamasa Ismaila Hanije u Teheranu 31. jula.

Izrael je kasnije tog mjeseca napao vojne baze u Iranu kao odgovor na iranske napade. Iranski mediji izvijestili su o eksplozijama u Teheranu i obližnjim vojnim bazama u razdoblju od nekoliko sati. Na nekim lokacijama bilo je “ograničene štete”, po iranskim izvještajima.

Izraelski napad na nuklearnu infrastrukturu

Jun 2025 – Izrael je 13. juna napao iransku nuklearnu infrastrukturu i naučnike koji rade na razvoju nuklearne bombe. Rekao je da bi operacija mogla potrajati danima. Meta operacije nazvane “Uspon lava” bili su i iranski komandanti i tvornice projektila, a Izrael je proglasio vanredno stanje u očekivanju iranskog odgovora.

Iranski državni mediji objavili su da su u napadima ubijeni komandant Revolucionarne garde Husein Salami i nuklearni naučnici Ferejdun Abasi Davani i Muhamed Mehdi Tehranči.

SAD su objavile da ne pruža pomoć u toj operaciji. Napadi su izvedeni nakon što je Tramp rekao da se američko osoblje povlači s Bliskog istoka jer “bi mogao postati opasno mjesto”.